پژوهشنامه روانشناسی اسلامی

پژوهشنامه روانشناسی اسلامی

مؤلفه‏‌های عشق زناشویی بر اساس منابع اسلامی؛ تحلیل مضمون

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران، اهواز، ایران
چکیده
عشق زناشویی در اسلام، پدیده‌‏ای فراتر از هیجانی گذراست و به‏‌عنوان پیوندی قدسی، ریشه در ایمان، اخلاق و شناخت دارد. پژوهش حاضر با هدف تبیین مؤلفه‏‌های بنیادین عشق زناشویی و ارائه مدلی مفهومی بر اساس منابع اسلامی انجام شد. این مطالعه با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. داده‌‏ها از طریق نمونه‌‏گیری هدفمند در آیات قرآن و روایات معتبر مرتبط با روابط عاطفی زوجین، با معیار اشباع مفهومی گردآوری شد. فرآیند تحلیل شامل کدگذاری سه‌‏گانه (باز، محوری و گزینشی) بود و اعتبار یافته‌‏ها با استفاده از شاخص‏‌های CVR و CVI توسط ۱۰ نفر از خبرگان تأیید شد. تحلیل داده‏‌ها منجر به شناسایی ۸۲۰ کد اولیه، ۴۲ مفهوم، ۱۸ مقوله و۵ بُعد کلان گردید. مدل نهایی از سه لایه اصلی (مؤلفه‏‌های زیرساختی شامل کفویت ایمانی و میثاق غلیظ؛ مؤلفه‌‏های کنشی شامل مودت، سکینه و استعاره لباس؛ مؤلفه‏‌های تحکیم‌‏بخش شامل رحمت، عفو و مدارا) و دو لایه فرعی (سازوکار میانجی عاملیت اخلاقی با محوریت تقوا و صبر؛ و پیامدهای پس‌‏فرآیندی شامل حیات طیبه و سلامت نسلی) تشکیل شد. نتایج نشان داد عشق زناشویی در اسلام فرآیندی نظام‌‏مند و غایت‏‌مند است که در آن ایمان و تعهد اخلاقی، هیجانات را به رفتاری پایدار و مقدس تبدیل می‌‏کند. این مدل می‏‌تواند چارچوبی مؤثر برای مشاوره خانواده و پژوهش‏‌های آتی در زمینه تدوین ابزارهای سنجش عشق مبتنی‌‏بر آموزه‏‌های اسلامی فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Components of Marital Love Based on Islamic Sources: Developing a Conceptual Model

نویسنده English

Milad Shamakhteh
Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Shahid Chamran University of Ahvaz. Ahvaz, Iran
چکیده English

In the Islamic intellectual system, marital love is not a mere short-lived emotion, but a sacred and systematic bond that is rooted in cognition, morality, and faith. The most common theory of marital love is Sternberg's theory, the main weakness of which is the reductionism of marital love to material issues and the neglect of the true purpose of the couple's bond. The present study aimed to explain the fundamental components of marital love and present a comprehensive conceptual model based on Islamic sources. The method used in this study is qualitative content analysis with a triple coding approach (open, axial, and selective), during which themes related to couples' emotional relationships were extracted and classified from the verses and narrations. The findings of this analysis show that the conceptual model of marital love in Islam consists of three main layers: "infrastructural components", "action components", and "consolidating components", and two sub-layers: "mediating mechanisms" and "post-process components".

کلیدواژه‌ها English

Love
Marital Love
Islamic Sources
Conceptual Model
قرآن کریم.
ابن فارس، احمد (۱۴۰۴ق). معجم مقاییس اللغة. مصحح: عبدالسلام محمد هارون. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
ابن ‏منظور، محمد بن ‏مکرم (1422ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد(۱۴۱۲ق). المفردات فی غریب القرآن. قم: مرتضوی.
مؤمنی‏راد، اکبر؛ علی‏آبادی، خدیجه؛ فردانش، هاشم و مزینی، ناصر (1392). تحلیل محتوای کیفی در آیین پژوهش؛ ماهیت، مراحل و اعتبار نتایج. اندازه‏گیری تربیتی، 4(14)، 187 - 222.
بستان، حسین و بختیاری محمدعزیز (1390). اسلام و جامعه‏شناسی خانواده. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
پسندیده، عباس (1391). رضایت زناشویی. قم: دار الحدیث.
ترکاشوند، جواد (1399). بسته آموزشی اخلاق زناشویی بر اساس منابع اسلامی و امکان‏سنجی آن در کاهش تعارضات زناشویی. رساله دکتری. مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی=.
هدایت‏نیا، فرج‏الله (1395). نگاهی نو به تفسیر نشوز زوجه در قرآن. قرآن، فقه و حقوق اسلامی، 4(4)، 7 - 34.
جدیری، جعفر (۱۳۸۷). بررسی رابطه رضامندی زناشویی بر اساس معیارهای دینی با ثبات هیجانی. پایان‏نامه کارشناسی ارشد روان‏شناسی. مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی=.
حر عاملی، محمد بن حسن (1415ق). وسائل الشیعه. تهران: کتاب‏فروشی اسلامیه.
رحیمی، عماد؛ فقیهی، علی‏نقی و انتصاری، احمد (۱۴۰۴). تدوین مدل مفهومی غنی‏سازی روابط همسران با تأکید بر تأمین نیازهای روان‏شناختی بر اساس منتخب احادیث کتاب بحارالانوار. پژوهش‏نامه اسلامی زنان و خانواده، ۱۳(۳۸) 22 - 47.
روشنی، شهره (١٣٩٦). تبیین آرامش زنان در زندگی مشترک مطالعه‏ای کیفی با رویکرد نظریه مبنایی. پایان‏نامه دکتری روان‏شناسی بالینی. دانشگاه تربیت مدرس.
زارعی توپخانه، محمد (1402). پیمان‏شکنی زناشویی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
سالاری‏فر، محمدرضا (1395). زوج‏درمانی با روی‏آورد اسلامی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
سالاری‏فر، محمدرضا؛ هراتیان، عباسعلی؛ داوری، یحیی و فروزش، سجاد (1401). آسیب‏شناسی خانواده. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
سالاری‏فر، محمدرضا؛ شماخته، میلاد و شریف یزدی، سعید؛ فروزش، سجاد (1405). خانواده در قرآن. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
سالاری‏فر، محمدرضا (1402). زوج‏درمانی با روی‏آورد اسلامی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه،
شجاعی، محمدصادق (1399). روش تحلیل کیفی محتوای متون دینی: مبانی نظری و مراحل اجرا. مطالعات اسلام و روان‏شناسی، 14(27)، 41 - 73.
شجاعی، محمدصادق؛ سقای بی‏ریا، محمدناصر؛ عسگری، علی و توکلی، سوده (1402). مدل مفهومی تعامل به معروف بین همسران بر اساس منابع اسلامی. روان‏شناسی قرآن‏بنیان، 2(1)، 165 - 188.
شماخته، میلاد و صفورایی پاریزی، محمدمهدی (1404). بررسی مؤلفه‏های امنیت عاطفی خانواده در آموزه‏های قرآن کریم. اسلام و پژوهش‏های روان‏شناختی، 11(23)62 - 89.
شماخته، میلاد (1402). مدل مفهومی خطاهای شناختی زوجین در قرآن و روان‏شناسی. رساله سطح 4 قرآن و روان‏شناسی. مرکز تخصصی قرآن‏پژوهی امام علی‏بن‏ابیطالب۷.
شماخته، میلاد؛ صادقی‏سرشت، علی؛ مصلحی، جواد (1405). مدل مفهومی و بسته درمانی قرآن‏بنیان بخشودگی زناشویی و اثربخشی آن. رساله دکتری. جامعة المصطفی العالمیه.
صادقی‏سرشت، علی (۱۳۹۳). ساخت پرسش‏نامه باورهای منطقی زوجین در منابع اسلامی. پایان‏نامه کارشناسی ارشد. مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی=.
صادقی، مسعود (۱۳۹۲). تدوین مدل بومی خانواده سالم و بررسی تأثیر آموزش مبتنی‏ بر این مدل بر سلامت خانواده، عملکرد خانواده و کیفیت رابطه زناشویی. پایان‏نامه دکتری روان‏شناسی بالینی. دانشگاه اصفهان.
صدوق، محمد بن علی (1412ق). من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
هدایت‏شده، سعید و تبیک، محمدتقی (1403). مدل مفهومی «مودت» و «رحمت» در روابط همسران بر اساس منابع اسلامی. روان‏شناسی فرهنگی، 8(1)29 - 43.
صفورایی، محمدمهدی (۱۳۸۸). شاخص‏های خانواده کارآمد از دیدگاه اسلام و ساخت پرسش‏نامه آن. رساله دکتری روان‏شناسی تربیتی. مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی=.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1385). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
غروی، سیدمحمد و آذربایجانی، مسعود (1385). درآمدی بر روان‏شناسی اسلامی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
فخر رازی، محمد ‏بن ‏عمر (1417ق). التفسیر الکبیر. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
قهاری، شهربانو (1395). زوج درمانی شناختی رفتاری. تهران: رشد.
کلینی، محمد بن یعقوب (1432ق). اصول کافی. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
مجلسی، محمدباقر (1385). بحارالانوار. بغداد: الوفاء.
نیشابوری، مسلم بن حجاج (1421ق). صحیح مسلم. بغداد، دار الطباعه العامره.
مصلحی، جواد؛ صفورائی پاریزی، محمدمهدی؛ تقییان، حسن و مسترحمی، سیدعیسی (1404). معماری خانواده معنوی: تبیین الگوی پنج‏بعدی مبتنی‏بر استنطاق از قرآن و روان‏شناسی. مطالعات اسلام و روان‏شناسی، 19(39)، 7 - 50.
مطهری، مرتضی (1377). مجموعه‏آثار. تهران: صدرا.
نعمتی، سلمان (1398). عوامل آرامش‏زا و آرامش‏زدا خانواده در قرآن و ساخت پرسش‏نامه آن. رساله دکتری. جامعة المصطفی العالمیه.
نورعلیزاده، مسعود  (1402). مدل‏یابی مفهومی از منابع اسلامی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی=.
نوری، نجیب‏الله و اکبرزاده، هادی (1401). بسته آموزشی خوش‏بینی همسران بر اساس منابع اسلامی. پایان‏نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه معارف اسلامی.
هاید، جانت شیبلی (1384). روان‏شناسی زنان (سهم زنان در تجربه بشری). ترجمه اکرم خمسه. تهران: آگاه.
هوشیاری، جعفر؛ صفورایی پاریزی، محمدمهدی؛ جزایری، سیدحمید و تقیان، حسن (1401). ساخت و اعتباریابی پرسش‏نامه سنجش مرزهای روان‏شناختی خانواده بر اساس قرآن کریم. مطالعات اسلام و روان‏شناسی، 15(28)، 7 - 29.
سانتراک، جان (۱۳۹۷). روان‏شناسی رشد. ترجمه مهرداد فیروزبخت. تهران: رسا.
Acker, M. & Davis, M. H. (1992). Intimacy, passion and commitment in adult romantic relationships: A test of the triangular theory of love. Journal of Social and Personal Relationships, 9(1), 21-50.
Askarpour, M. & Mohammadipour, M. (2016). Psychometric properties of the Triangular Love Scale (TLS) in Iranian married students. Journal of Fundamentals of Mental Health, 18(2), 89-97.
Baqum, D. C., Opestin, A. J. & Parr, M. R. (2012). Something more: The meanings of marriage for religious couples in America. Marriage & Family Review, 48(4), 339-362.
Bek, A. T. (2014). The relationship between equity and marital quality among Hispanic Africans and American and Caucasian (Doctoral dissertation). The Ohio State University.
Braun, V. & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77-101.
Cassepp-Borges, V. & Pasquali, L. (2012). Confirmatory factor analysis of the Brazilian version of the Triangular Love Scale. Paidéia (Ribeirão Preto), 22(53), 389-396.
Clemente, M., Hernández, P. & Luna, S. (2020). Love theories in social psychology: The place of Sternberg's triangular theory. Journal of Social Psychology Studies, 35(4), 412-430.
Dion, K. K. & Dion, K. L. (1976). Love, liking, and trust in heterosexual relationships. Personality and Social Psychology Bulletin, 2(3), 225-230.
Fletcher, G. J. O., Simpson, J. A. & Campbell, L. (2000). Personality and love: The role of personality traits in the triangular theory of love. Journal of Personality, 68(2), 357-382.
Gao, G. (2001). Intimacy, passion, and commitment in Chinese and US American romantic relationships. International Journal of Intercultural Relations, 25(3), 329-342.
Glaser, B. G. & Strauss, A. L. (1967). The discovery of grounded theory: Strategies for qualitative research. Aldine.
Hasanagic, A. & Draganovic, S. (2014). Validation of the Triangular Love Scale in Bosnia and Herzegovina. Epiphany: Journal of Transdisciplinary Studies, 7(1), 113-124.
Hatfield, E. & Rapson, R. L. (2005). Love and sex: Cross-cultural perspectives. University Press of America.
Hatfield, E. & Walster, G. W. (1978). A new look at love. University Press of America.
Hill, S., Rexrode, K. & Spiegelman, D. (2019). Primary prevention of stroke by healthy lifestyle. Circulation, 118(9), 947-954.
Lee, J. A. (1973). The colors of love: An exploration of the ways of loving. New Press.
Lee, J. A. (1977). A typology of styles of loving. Personality and Social Psychology Bulletin, 3(2),17-32.
Lemieux, R. & Hale, J. L. (1999). Intimacy, passion, and commitment in young adult romantic relationships: A test of the triangular theory of love. Journal of Social and Personal Relationships, 16(3), 401-415.
Ng, T. K. & Cheng, C. (2010). Psychometric properties of the Chinese version of the Triangular Love Scale. Journal of Psychology in Chinese Societies, 11(2), 159-178.
Olson, D. H. & DeFrain, J. (2006). Marriage and the family: Intimacy, diversity, and strengths (6th ed.). McGraw-Hill.
Overbeek, G., Ha, T., Scholte, R., de Kemp, R. & Engels, R. C. M. E. (2007). Brief report: Intimacy, passion, and commitment in romantic relationships—Validation of a triangular love scale for adolescents. Journal of Adolescence, 30(3), 523-528.
Patton, M. Q. (2015). Qualitative research and evaluation methods (4th ed.). SAGE Publications.
Rubin, Z. (1970). Measurement of romantic love. Journal of Personality and Social Psychology, 16(2), 265-273.
Schmiedeler, E. (1947). An introductory study of the family. Appleton-Century-Crofts.
Sorokowski, P., Sorokowska, A., Karwowski, M. & Groyecka, A. (2021). Universality of the triangular theory of love: Adaptation and validation of the Triangular Love Scale in 25countries. Journal of Sex Research, 58(1), 106-115.
Sternberg, R. J. (1986). A triangular theory of love. Psychological Review, 93(2), 119-135.
Sternberg, R. J. (2020). The triangular theory of love. In The new psychology of love (2nd ed., p. 35-52). Cambridge University Press.
Strauss, A. & Corbin, J. (1998). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (2nd ed.). SAGE Publications.
Sumter, S. R., Valkenburg, P. M. & Peter, J. (2013). Perceptions of love across the lifespan: Differences in passion, intimacy, and commitment. Journal of Social and Personal Relationships, 30(6), 749-771.
Ventura-León, J., Peña-Calero, B. & Caycho-Rodríguez, T. (2020). Psychometric evidence of the Triangular Love Scale in Peruvian university students. Propósitos y Representaciones, 8(3), e512.
Von Hildebrand, D. (1942). Marriage: The mystery of faithful love. Longmans, Green and Co.