پژوهشنامه روانشناسی اسلامی

پژوهشنامه روانشناسی اسلامی

مؤلفه‌‏های دوستی بر اساس منابع اسلامی: تحلیل محتوای کیفی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
محمدصادق خوشنویس 1
محمدرضا احمدی 2
محمدرضا نجفی 1
1 کارشناسی ارشد روان‏‌شناسی، مؤسسه آموزش عالی اخلاق و تربیت، قم، ایران
2 دانشیار گروه روان‌‏شناسی، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، قم، ایران
10.22034/psy.2026.52215.1510
چکیده
دوستی به‏‌عنوان یکی از اساسی‌‏ترین روابط انسانی، نقشی کلیدی در بهزیستی روان‏شناختی دارد. با وجود تأکید منابع اسلامی، نبود مؤلفه‏‌های منسجم، کاربرد این آموزه‌‏ها را محدود کرده است. این پژوهش با هدف تدوین مؤلفه‌‏های دوستی در منابع انجام شد. این مطالعه بنیادی با استفاده از رویکرد کیفی و به روش تحلیل محتوای کیفی انجام شد. پس از تدوین مدل اولیه، روایی محتوایی آن با نظر ۹ کارشناس و شاخص روایی محتوا و همچنین با شاخص تأیید شد. یافته‏‌ها نشان داد مفهوم دوستی سازه‏ای سه بعدی شامل ابعاد شناختی، عاطفی و رفتاری است: بعد شناختی شامل ایمان، تعقل، سنخیت و اخلاق‌‏مداری که پایه فکری و ارزشی رابطه است؛ بعد عاطفی شامل محبت، وفاداری، دلسوزی، خیرخواهی و همدلی که عمق و پایداری رابطه را تقویت می‏‌کند؛ بعد رفتاری شامل صداقت، حمایت، سازگاری، انصاف، حسن خلق، صبر و فروتنی و پایداری که نمود عینی دو بعد دیگر است. این پژوهش، دوستی را فرآیندی آگاهانه و مسئولانه برای تعالی متقابل معرفی کرده و چارچوبی نظری برای تحلیل و ارتقای روابط دوستانه از منظر روان‏‌شناسی اسلامی مثبت‏‌گرا ارائه می‌‏دهد.
کلیدواژه‌ها
دوستی
مؤلفه‏‌ها
منابع اسلامی
روان‏‌شناسی اسلامی
موضوعات

عنوان مقاله English

Components of Friendship Based on Islamic Sources: Qualitative Content Analysis

نویسندگان English

Mohammad Sadegh Khoshnevis 1
Mohammadreza Ahmadi 2
Mohammadreza Najafi 1
1 Masters in Psychology, Akhlaagh and Tarbiat Higher Education Institute, Qom, Iran
2 Associate Professor at the Department of Psychology, Imam Khomeini Education and Research Institute, Qom, Iran
چکیده English

As a fundamental human relationship, friendship is pivotal to psychological well-being. Despite its emphasis in Islamic sources, the absence of a coherent conceptual model has limited the practical application of these teachings. This foundational study aimed to develop such a model by applying qualitative content analysis (using open, axial, and selective coding) to the Quran and authentic Hadiths. The resulting model's content validity was confirmed by nine experts, achieving a Content Validity Index of 0.98 and a Content Validity Ratio of 0.97. The findings reveal friendship as a three-dimensional construct. The cognitive dimension forms the intellectual and value-based foundation, including faith, reason, compatibility, and ethical orientation. The affective dimension enhances the relationship's depth and stability, comprising love, loyalty, compassion, benevolence, and empathy. Finally, the behavioral dimension is the tangible manifestation of the other two, consisting of honesty, support, adaptability, fairness, good conduct, patience, humility, and steadfastness. This model conceptualizes friendship as a conscious process for mutual transcendence, offering a theoretical framework for analyzing and enhancing relationships from a Positive Islamic Psychology perspective.

کلیدواژه‌ها English

Friendship
Conceptual model
Islamic Psychology
قرآن کریم.
طباطبایی، سیدمحمدکاظم (1383). منطق فهم حدیث. قم: مؤسسه آموزشی وپژوهشی امام خمینی=.
عباسی، مهدی (1397). تدوین مدل مفهومی و طرح‏نمای درمانی لذت بری سعادت‏نگر بر اساس منابع اسلامی در نشانگان افسردگی. پایان‏نامه دکتری روان‏شناسی. مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی=.
محدثی، محمد (۱۳۹۳). روان‏شناسی سلامت. تهران: سمت.
محمدپور، احمد (1398). ضد روش: زمینه‏های فلسفی و رویه‏های عملی در روش‏شناسی کیفی. قم: لوگوس.
مدرسی، محمد (۱۳۸۴). روان‏شناسی اسلامی. تهران: سمت.
مطهری، مرتضی (۱۳۷۸). تعلیم‏و‏تربیت. تهران: مروج.
تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد (۱۳۶۶). غررالحکم و دررالکلم. تهران: دانشگاه تهران.
ابن ‏ابی‏الحدید، عبدالحمید بن هبة‏الله (۱۳۷۸). شرح نهج البلاغه. بیروت: دار الکتب العلمیه.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۷۱). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
برقی، احمد بن محمد (۱۳۷۱). المحاسن. قم: دار الکتب الإسلامیة.
دیلمی، حسن بن محمد (۱۴۰۸ق). إعلام الدین فی صفات المؤمنین. قم: آل البیت:.
دیلمی، حسن بن محمد (۱۴۱۲ق). إرشاد القلوب. قم: شریف رضی.
حر عاملی، محمد بن حسن (۱۴۰۹). وسائل الشیعه. قم: مؤسسة آل البیت:.
ابن شعبه حرانی، حسن بن علی (۱۴۰۴ق). تحف العقول. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
شریف رضی، محمد بن حسین (۱۴۱۴ق). نهج‏البلاغه. قم: هجرت.
صدوق، محمد بن علی (۱۳۶۲). الخصال. قم: جامعه مدرسین.
صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۶). الأمالی. تهران: کتابچی.
صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۸). عیون أخبار الرضا۷. تهران: جهان.
صدوق، محمد بن علی (۱۳۸۳). علل الشرائع. قم: مکتبة الحیدریه.
صدوق، محمد بن علی (۱۴۰۲ق). مصادقة الإخوان. قم: مکتبة طباطبایی.
طوسی، محمد بن حسن (۱۴۰۳ق). الأمالی. قم: دار الثقافه.
اربلی، علی بن عیسی (۱۴۲۱ق). کشف الغمة فی معرفة الأئمة. بیروت: دار الأضواء.
قمی، عباس (۱۴۱۴ق). سفینة البحار. قم: دار الأسوة.
کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
ورام بن ابی‏فراس، مسعود بن عیسی (۱۴۱۰ق). تنبیه الخواطر و نزهة النواظر. قم: مکتبة الفقیه.
پاینده، ابوالقاسم (۱۳۸۲). نهج الفصاحه. تهران: دنیای دانش.
مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
لیثی واسطی، ابوالحسن (۱۳۸۷). عیون الحکم و المواعظ. تهران: مؤسسه البعثة.
ورام بن ابی‏فراس، مسعود بن عیسی (۱۳۶۸). تنبیه الخواطر و نزهة النواظر. بیروت: دار الکتب الاسلامیه.
نیشابوری، مسلم بن حجاج (۱۳۳۴ق). صحیح مسلم. استانبول: دار الطباعة العامره.
Arroyo, C. G. & Ziegler, E. (1995). The effects of peer-oriented and academically oriented classrooms on the school adjustment of Latino children. Journal of Educational Psychology, 87(3), 413-424.
Grusec, J. E. & Lytton, H. (1988). Social development: History, theory, and research. Springer-Verlag.
Harris, J. R. (2009). The nurture assumption: Why children turn out the way they do. Free Press.
Hartup, W. W. (1996). The company they keep: Friendships and their developmental significance. Child Development, 67(1), 1-13.
Hsieh, Hsiu-Fang & Shannon, Sarah E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative health research, 15(9), 1277-1288
Rubin, K. H. (2009). Peer relationships in childhood. In R. M. Lerner & L. Steinberg (Eds.), Handbook of developmental psychology (p. 217-282). Wiley.
Smith, P. K. & Hart, C. H. (Eds.) (2002). Blackwell handbook of childhood social development. Blackwell Publishing.
Swann, W. B., Jr. & Bosson, J. K. (2010). Self and identity. In S. T. Fiske, D. T. Gilbert & G. Lindzey (Eds.), Handbook of social psychology (Vol. 1, 5th ed., p. 589-628). John Wiley & Sons.