الگوی رشد روان‏‌شناختی مبتنی‌بر مفهوم شکر در منابع اسلامی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری روان‏شناسی، جامعة المصطفی العالمیه، قم، ایران

2 استاد گروه روان‏شناسی، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران

3 استاد گروه روان‏شناسی، پژوهشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران

4 دانشیار گروه قرآن و علوم، جامعة المصطفی العالمیه، قم، ایران

چکیده

پژوهش حاضر با هدف استخراج، تبیین و تدوین الگوی رشد روان‌شناختی مبتنی‏‌بر شکر در آیات و روایات انجام شد. در این مطالعه، منابع دینی با روش «تحلیل کیفی محتوای متون دینی» بررسی و تحلیل گردید؛ روشی میان‌‏رشته‌‏ای که طی آن مفاهیم، ساختارها و سازوکارهای روان‌‏شناختی در متن‏‌های دینی به‌‏صورت کیفی استخراج و تفسیر می‌‏شود. فرایند پژوهش در چهار مرحله واژه‏‌پژوهی، مفهوم‌‏پژوهی دینی، استخراج تعریف و تحلیل و تبیین مفهومی سامان یافت و در نهایت به الگو‏سازی مفهومی رشد روان‏‌شناختی مبتنی‌‏بر شکر انجامید. یافته‏‌ها نشان داد که این مفهوم در آموزه‏‌های اسلامی صرفاً واکنشی به دریافت نعمت نیست، بلکه سازه‏ای درونی، چندبعدی و فرایندی تحول‏‌آفرین است. مؤلفه «ساختار» الگوی پیشنهادی به‏‌دست‌‏آمده از سه رکن اساسی «شناخت توحیدی منعم»، «ادراک تفضل الهی» و «توجه و بازارزیابی نعمت» تشکیل شده است. بر اساس این الگو، مواجهه فرد با این مؤلفه‏‌ها، او را به کنش‏‌های فعال بسط‏ دهنده و محافظتی سوق می‌‏دهد. نتیجه و پیامد این فرایند ادراکی - کنشی، تجربه‌‏ای هیجانی و شورآفرین است که به رشد روان‏‌شناختی فرد منتهی می‏‌شود. نتایج به‌‏دست‏‌آمده با معیارهای «اعتبارپذیری»، «انتقال‌‏پذیری»، «اطمینان‏‌پذیری» و «تصدیق‏‌پذیری»، قابلیت مناسبی برای استفاده در پژوهش‏‌های روان‏‌شناختی، مثبت‌‏نگر، معنوی و مطالعات میان‏‌رشته‌‏ای اسلامی دارد و می‌‏تواند به‏‌عنوان الگویی بومی و معتبر مورد استفاده قرار گیرد.

 

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Conceptual Model of Psychological Growth Based on the Concept of Gratitude in Islamic Sources

نویسندگان [English]

  • Mahmud Esfahanian 1
  • Abbas Pasandideh 2
  • Masoud Janbozorgi 3
  • Seyyed Hamid Jazayeri 4
1 PhD student in Psychology, Al-Mustafa International University, Qom, Iran
2 Professor at the Department of Hadith, University of Quran and Hadith, Qom, Iran
3 Professor at the Department of Psychology, Research Institute of Hawzah and University, Qom, Iran
4 Associate Professor at the Department of Quran and Science, Al-Mustafa International University, Qom, Iran
چکیده [English]

This study aimed to extract, explain, and formulate a psychological growth model based on gratitude in Islamic verses and narrations. Using the "qualitative content analysis of religious texts" method—an interdisciplinary approach where psychological concepts and mechanisms in religious texts are extracted and interpreted qualitatively—the research process unfolded in four stages: terminological research, religious conceptual research, definition extraction, and conceptual analysis. This culminated in a conceptual model of psychological growth rooted in gratitude. Findings indicate that gratitude in Islamic teachings is not merely a reaction to receiving blessings but an internal, multidimensional, and transformative structure. The proposed model's "structure" component consists of three core elements: "beneficent monotheistic cognition", "perception of divine grace", and "attention and appreciation of blessings". According to this model, engaging with these elements prompts individuals toward active, expansive, and protective actions. The outcome of this perceptual-actional process is an emotional and passionate experience that leads to psychological growth. Validated by criteria of "credibility", "transferability", "dependability", and "confirmability", the results demonstrate strong potential for application in psychological, positive, spiritual, and interdisciplinary Islamic studies. This model can serve as a valid and indigenous framework for further research and practice.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Gratitude
  • growth model
  • blessings
  • hardship

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار