پژوهشنامه روانشناسی اسلامی

پژوهشنامه روانشناسی اسلامی

مفهوم‏‌سازی شفقت به خود بر اساس دعای مکارم الأخلاق در صحیفه سجادیه

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه روان‏شناسی، پژوهشگاه بین‌‏المللی المصطفی، قم، ایران
2 دکتری مشاوره، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد قم، قم، ایران
چکیده
این پژوهش با هدف مفهوم‌‏سازی شفقت به خود بر اساس دعای مکارم ‏الأخلاق از صحیفه سجادیه و تبیین مؤلفه‌‏ها و فرایند تحقق آن در چارچوب معارف اسلامی انجام شد. روش پژوهش، تحلیل کیفی محتوای متون دینی بود. فرایند پژوهش در پنج گام شامل مشاهده نظام‏‌مند متن دعا، غرقه ‏شدن در محتوا، استخراج و صورت‏بندی محتواها، اعتبارسنجی یافته‏‌ها و بازنگری و گزارش نهایی انجام گرفت. تحلیل محتوای فرازهای دعای مکارم ‏الأخلاق به شناسایی پنج مؤلفه اصلی شفقت به خود انجامید: 1. خودپذیری مهربانانه در مواجهه با ضعف‌‏ها و کاستی‏‌های انسانی؛ 2. اصلاح و بازسازی خویشتن بدون خودتنبیهی و سرزنش افراطی؛ 3. تنظیم متعادل خودپنداره و پرهیز از افراط در خودبزرگ‌‏‏بینی و تحقیر خویشتن؛ 4. مراقبت ترمیمی از نیازهای اخلاقی و روانی انسان؛ 5. ذهن‏‌آگاهی معنوی مبتنی‏‌بر توجه به حضور الهی. در مرحله بعد بر اساس روابط مفهومی این مؤلفه‌‏ها، یک مدل فرایندی نیز ترسیم شد که در آن حرکت تحول‏‌بخش انسان از خودآگاهی نسبت به ضعف‏های خویش آغاز می‏شود، با پذیرش مهربانانه و اصلاح خویشتن ادامه می‏یابد، در تنظیم متعادل خودپنداره و مراقبت از ابعاد وجودی تعمیق می‌‏شود و نهایتاً در پرتو توجه معنوی به خداوند به تعادل روانی و رشد اخلاقی می‏‌انجامد. اعتبارسنجی یافته‏‌ها با بهره‏‌گیری از روش کیفی تراکمی مبتنی‌‏بر قاعده «تراکم ظنون» در معرفت‏‌شناسی اسلامی انجام شد که بر هم‌‏افزایی شواهد تفسیری و انسجام مفهومی محتواها تأکید دارد. مدل حاصل می‏‌تواند به‌‏عنوان چارچوب بومی برای فهم شفقت به خود در متون اسلامی و نیز مبنایی برای مطالعات روان‏شناختی و طراحی مداخلات مبتنی‏‌بر معنویت مورد استفاده قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Conceptualizing self-compassion: Based on the supplication of Makarim al-Akhlaq in Sahifa al-Sajjadiyah

نویسندگان English

Mohammad Sadegh Shojaei 1
Fahimeh Elyasi 2
1 Assistant Professor at the Department of Psychology, International Research Institute of Al-Mustafa, Qom, Iran
2 PhD in Counseling, Qom Branch, Islamic Azad University, Qom, Iran
چکیده English

This study aimed to conceptualize self-compassion based on the Makarem al-Akhlaq prayer of Sahifa al-Sajjadiyah and its commentary. The research method was a qualitative analysis of religious texts in five steps: systematic observation of the text, immersion in the content, extraction and formulation, validation and revision. The analysis of the prayer passages was carried out into five main components: 1) compassionate self-acceptance in dealing with weaknesses; 2) self-correction without self-punishment; 3) self-concept regulation (avoiding self-aggrandizement and humiliation); 4) divine care of moral and psychological needs; and 5) spiritual mindfulness of attention to presence. Then, a model of self-awareness was drawn: moving from self-awareness of weaknesses, to compassionate acceptance and correction, then self-concept regulation and existential care, and finally, in the light of attention to God, psychological relationship and moral growth. The validation was conducted with a qualitative method of accumulation based on the principle of "accumulation of suspicion" in Islamic epistemology, which emphasizes the synergy of interpretive evidence and conceptual coherence. This model can be used as an emic model for understanding self-compassion in Islamic texts and analytically for psychological studies and designing spiritually-based interventions.

کلیدواژه‌ها English

Self-compassion
Sahifa al-Sajjadiyah
Makarem al-Akhlaq prayer
analysis of religious texts
accumulation of suspicion
قرآن کریم.
امام سجاد۷، علی بن الحسین (1436ق). الصحیفة السجادیه. تهران: مجمع جهانی اهل‏بیت:.
تمپی، آر؛ یارنز، ب. سی؛ زندنیس، ک. اف و تمپی، د. جی (1403). مداخلات روان‏شناختی در سالمندان. ترجمه عباس ابوالقاسمی. تهران: پیله.
انصاریان، حسین (1389). تفسیر و شرح صحیفه سجادیه، قم: دار العرفان.
بیضون، لبیب (1427ق). تهذیب النفس. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
پرندین، شیما (۱۴۰۳). اثربخشی درمان متمرکز بر شفقت به خود بر پریشانی روان‏شناختی و راهبردهای تنظیم هیجان زنان قربانی خشونت خانگی. روان‏شناسی خانواده، ۱۱(۱)، ۱ - ۱۷.
جزائری، سیدنعمت‏الله (1394). نور الانوار فی شرح کلام خیر الاخیار. قم: پژوهشکده باقرالعلوم۷.
جوادی، آرزو؛ منظری ‏توکلی، علیرضا؛ منظری ‏توکلی، حمدالله و زین‏الدینی، زهرا (۱۴۰۳). پیش‏بینی تاب‏آوری تحصیلی بر اساس شفقت به خود و خودگویی مثبت در میان دانش‏آموزان متوسطه. مطالعات ناتوانی، ۱۴(۳۱)، ۳۱ - ۴۵.
سجادی، احمد؛ ابراهیمیان، زهره؛ داوری، عباسعلی؛ رجب‏زاده، زهرا؛ رجب‏زاده، محمد؛ صدری، مهرالسادات و نجارزاده، محسن (۱۳۸۵). فرهنگ‏نامه موضوعی صحیفه سجادیه. قم: مؤسسه فرهنگی مطالعاتی الزهراء.
سعیدا، سمیه؛ حسن‏آبادی، حمیدرضا؛ حسین‏زاده اسکوئی، علی و موتابی، فرشته (۱۴۰۱). نقش تعاملی خودشفقت‏ورزی زوجین در تنظیم شناختی هیجان خود و همسر: مدل‏سازی وابستگی متقابل عامل - شریک. روان‏شناسی کاربردی، ۱۶(۴)، ۳۵ - ۵۷.
شجاعی، محمدصادق (1399). روش تحلیل کیفی محتوای متون دینی. مطالعات اسلام و روان‏شناسی، 14(27)، 41 - 73.
شجاعی، محمدصادق و شجاعی، محمدمهدی (1404). مدل مفهومی تاب‏آوری معنوی بر اساس دعای هفتم صحیفه سجادیه. مطالعات اسلام و روان‏شناسی، 38، 71 - 104.
شهاب، الهه و وکیانی، مهدیه (۱۳۹۹). پیش‏بینی رفتارهای تکانشی و پرخاشگرانه بر اساس شفقت به خود در نوجوانان. زن و جامعه، ۱۱(۱)، ۲۶۱ - ۲۷۸.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین.
عباسپور، مریم؛ شهبازی، شبنم و افشار، فاطمه (۱۳۹۹). اثربخشی درمان متمرکز بر شفقت
بر کاهش شرم و احساس گناه زنان دارای تجربه‏های آسیب‏زا. پژوهش‏های مشاوره، ۱۹(۷۶)، ۴۸ - ۶۹.
عدلی ارانی، فاطمه و تمنایی‏فر، محمدرضا (۱۴۰۳). تدوین مدل ارتباطی کیفیت زندگی، ذهن‏آگاهی و شفقت به خود با میانجیگری رفتارهای خودمراقبتی در بیماران دیالیزی. رویش روان‏شناسی. 14(2)، 62 - 45.
غزالی، ابوحامد محمد (1409ق). احیاء علوم الدین. بیروت: دار المعرفه.
فاضلی، محمدرضا (1389). شرح الصحیفه السجادیه المنسوب الی المولی محمد حسین اللنبانی. قم: پژوهشکده باقرالعلوم۷.
فراهانی، علیرضا و شریفی، محمد (1404). مطالعه دلفی درباره مسئله رنج از دیدگاه قرآن. تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 68، 103 - 188.
قاسم، شیخ نعیم (2010). سبیلک الی مکارم الاخلاق (شرح دعای مکارم الاخلاق لامام زین العابدین۷). بیروت: دار المحجه البیضاء.
کرزون، احمد (2001). منهج الإسلام فی تزکیة النفس و أثره فی الدعوة إلی الله تعالی. بیروت: دار ابن حزم.
مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مکارم شیرازی، ناصر (1386). پیام قرآن. تهران: دار المکتبة الاسلامیه.
نراقی، ملا احمد (1387). جامع السعادات. قم: هجرت.
نوروزی، بابک؛ غفاری نوران، عذرا؛ ابوالقاسمی، عباس و موسی‏زاده، توکل (1400). اثربخشی آموزش شفقت به خود بر استرس تحصیلی و فرسودگی تحصیلی دانش‏آموزان دارای علائم افسردگی. مطالعات ناتوانی، 20(۱۱)، 1 - 7.
نوفرستی، اعظم؛ مرادی، هدی و مشکانی، امیررضا (۱۴۰۳). شفقت خود در ایران: پیش‏بینی شفقت خود بر اساس عوامل جمعیت‏شناختی، رویش روان‏شناسی، ۱۳(۱۲)، 205 - 214.
Barnard, L. K. & Curry, J. F. (2011). Self-compassion: Conceptualizations, correlates, and interventions. Review of General Psychology, 15(4), 289-303.
Brown, K. W. & Ryan, R. M. (2003). The benefits of being present: Mindfulness and its role in psychological well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 84(4), 822-848.
Desmond, T. (2016). Self-compassion in psychotherapy: Mindfulness-based practices for healing and transformation. New York: W. W. Norton & Company.
Gilbert, P. (2009). The compassionate mind. London: Constable.
Gilbert, P. (2014) The origins and nature of compassion focused therapy. British Journal of Clinical Psychology, 53(1), 6-41.
Johnson, J. (2020). The self-compassion workbook: Practical exercises to approach yourself with kindness. Oakland: Rockridge Press.
Kabat-Zinn, J. (2003). Mindfulness-based interventions in context: Past, present, and future. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 144-156.
MacBeth, A. & Gumley, A. (2012). Exploring compassion: A meta-analysis of the association between self-compassion and psychopathology. Clinical Psychology Review, 32(6), 545-552
Neff, K. D. (2003a). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2(2), 85-101.
Neff, K. D. (2003b). The development and validation of a scale to measure self-compassion. Self and Identity, 2(3), 223-250.
Neff, K. D. & Germer, C. K. (2013). A pilot study and randomized controlled trial of the mindful self-compassion program. Journal of Clinical Psychology, 69(1), 28-44.