مفهوم‏‌سازی شفقت به خود بر اساس دعای مکارم الأخلاق در صحیفه سجادیه

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه روان‏شناسی، پژوهشگاه بین‌‏المللی المصطفی، قم، ایران

2 دکتری مشاوره، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد قم، قم، ایران

چکیده

این پژوهش با هدف مفهوم‌‏سازی شفقت به خود بر اساس دعای مکارم ‏الأخلاق از صحیفه سجادیه و تبیین مؤلفه‌‏ها و فرایند تحقق آن در چارچوب معارف اسلامی انجام شد. روش پژوهش، تحلیل کیفی محتوای متون دینی بود. فرایند پژوهش در پنج گام شامل مشاهده نظام‏‌مند متن دعا، غرقه ‏شدن در محتوا، استخراج و صورت‏بندی محتواها، اعتبارسنجی یافته‏‌ها و بازنگری و گزارش نهایی انجام گرفت. تحلیل محتوای فرازهای دعای مکارم ‏الأخلاق به شناسایی پنج مؤلفه اصلی شفقت به خود انجامید: 1. خودپذیری مهربانانه در مواجهه با ضعف‌‏ها و کاستی‏‌های انسانی؛ 2. اصلاح و بازسازی خویشتن بدون خودتنبیهی و سرزنش افراطی؛ 3. تنظیم متعادل خودپنداره و پرهیز از افراط در خودبزرگ‌‏‏بینی و تحقیر خویشتن؛ 4. مراقبت ترمیمی از نیازهای اخلاقی و روانی انسان؛ 5. ذهن‏‌آگاهی معنوی مبتنی‏‌بر توجه به حضور الهی. در مرحله بعد بر اساس روابط مفهومی این مؤلفه‌‏ها، یک مدل فرایندی نیز ترسیم شد که در آن حرکت تحول‏‌بخش انسان از خودآگاهی نسبت به ضعف‏های خویش آغاز می‏شود، با پذیرش مهربانانه و اصلاح خویشتن ادامه می‏یابد، در تنظیم متعادل خودپنداره و مراقبت از ابعاد وجودی تعمیق می‌‏شود و نهایتاً در پرتو توجه معنوی به خداوند به تعادل روانی و رشد اخلاقی می‏‌انجامد. اعتبارسنجی یافته‏‌ها با بهره‏‌گیری از روش کیفی تراکمی مبتنی‌‏بر قاعده «تراکم ظنون» در معرفت‏‌شناسی اسلامی انجام شد که بر هم‌‏افزایی شواهد تفسیری و انسجام مفهومی محتواها تأکید دارد. مدل حاصل می‏‌تواند به‌‏عنوان چارچوب بومی برای فهم شفقت به خود در متون اسلامی و نیز مبنایی برای مطالعات روان‏شناختی و طراحی مداخلات مبتنی‏‌بر معنویت مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Conceptualizing self-compassion: Based on the supplication of Makarim al-Akhlaq in Sahifa al-Sajjadiyah

نویسندگان [English]

  • Mohammad Sadegh Shojaei 1
  • Fahimeh Elyasi 2
1 Assistant Professor at the Department of Psychology, International Research Institute of Al-Mustafa, Qom, Iran
2 PhD in Counseling, Qom Branch, Islamic Azad University, Qom, Iran
چکیده [English]

This study aimed to conceptualize self-compassion based on the Makarem al-Akhlaq prayer of Sahifa al-Sajjadiyah and its commentary. The research method was a qualitative analysis of religious texts in five steps: systematic observation of the text, immersion in the content, extraction and formulation, validation and revision. The analysis of the prayer passages was carried out into five main components: 1) compassionate self-acceptance in dealing with weaknesses; 2) self-correction without self-punishment; 3) self-concept regulation (avoiding self-aggrandizement and humiliation); 4) divine care of moral and psychological needs; and 5) spiritual mindfulness of attention to presence. Then, a model of self-awareness was drawn: moving from self-awareness of weaknesses, to compassionate acceptance and correction, then self-concept regulation and existential care, and finally, in the light of attention to God, psychological relationship and moral growth. The validation was conducted with a qualitative method of accumulation based on the principle of "accumulation of suspicion" in Islamic epistemology, which emphasizes the synergy of interpretive evidence and conceptual coherence. This model can be used as an emic model for understanding self-compassion in Islamic texts and analytically for psychological studies and designing spiritually-based interventions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Self-compassion
  • Sahifa al-Sajjadiyah
  • Makarem al-Akhlaq prayer
  • analysis of religious texts
  • accumulation of suspicion