پژوهشنامه روانشناسی اسلامی

پژوهشنامه روانشناسی اسلامی

الگوی تحولی شادکامی مبتنی بر تحلیل معناشناختی مفهوم فرح در قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری قرآن و روان‏شناسی و عضو گروه قرآن و علوم، مجتمع آموزش عالی قرآن و حدیث، جامعة المصطفی العالمیه، قم، ایران
2 دانشجوی دکتری قرآن و روان‏شناسی، مجتمع آموزش عالی بنت‏الهدی، جامعة المصطفی العالمیه، قم، ایران
چکیده
کاربرد دوگانه و معماگونه واژه فرح در قرآن کریم که گاه مورد امر و گاه مورد نهی قرار گرفته، مسئله اصلی این پژوهش است. این دوگانگی ظاهری و فقدان یک الگوی منسجم فرآیندی، فهم دقیق جایگاه شادی در نظام تربیتی اسلام را دشوار ساخته است. هدف این پژوهش، رمزگشایی از این دوگانگی و ارائه یک الگوی تحولی و روان‏شناختی برای شادکامی مبتنی‏ بر تحلیل مفهومی فرح است. این تحقیق با بهره ‏گیری از تحلیل هرمنوتیک و ابزارهای معناشناسی ساختاری (شامل روابط همنشینی و جانشینی)، شبکه معنایی فرح را تبیین کرده و سپس یافته ‏ها را با مبانی روان‏شناسی مثبت ‏گرا تطبیق داده است. یافته‏ ها نشان می‏ دهد قرآن یک الگوی تحولی سه‏ سطحی را ترسیم می ‏کند: سطح اول، فرح انفعالی - دنیاگرایانه؛ شادی‏ای سطحی و خودمحورانه است که با شادکامی لذت ‏گرا و مفهوم تردمیل لذت انطباق دارد؛ سطح دوم، فرح تأملی - شاکرانه؛ مرحله‏ ای انتقالی است که از طریق فرآیند شناختی شکر، شادی طبیعی را معنادار و متعالی می ‏سازد؛ سطح سوم، فرح کمال‏گرا - متعالی؛ شادکامی ‏ای عمیق و پایدار است که از منبعی الهی نشئت گرفته و با شادکامی سعادت‏گرا و شکوفایی استعدادهای انسانی همسو است. این الگو نشان می ‏دهد که قرآن با نقد شادی غفلت ‏زا و جهت ‏دهی به شادی طبیعی، نقش ه‏راهی دقیق برای عبور از لذت‏ گرایی ناپایدار و صعود به قله فرح متعالی ارائه می‏ کند؛ جایی که بهروزی پایدار و شکوفایی معنوی محقق می ‏شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A developmental model of happiness based on semantic analysis of the concept of Farah in the Holy Quran

نویسندگان English

Javad Moslehi 1
Mahboubeh Sadat Maleki 2
1 PhD in Quran and Psychology and a member of Department of Quran and Sciences, Educational Complex of Quran and Hadih, Al-Mustafa International University, Qom, Iran
2 PhD student in Quran and Psychology, Educational Complex of Bent-ol-Hoda, Al-Mustafa International University, Qom, Iran
چکیده English

The dual and paradoxical usage of the term Farah (Joy) in the Holy Quran, which is sometimes commanded and sometimes forbidden, constitutes the central inquiry of this research. This apparent dichotomy and the lack of a coherent process-oriented framework have complicated the precise understanding of happiness within the Islamic educational system. This study aims to decode this paradox and propose a developmental psychological model for happiness, based on a conceptual analysis of Farah. Employing hermeneutic analysis and structural semantic tools (including syntagmatic and paradigmatic relations), this research elucidates the semantic network of Farah and subsequently correlates the findings with the principles of positive psychology. The findings indicate that the Quran outlines a three-level developmental model: level one, Passive-Worldly Farah, is a superficial and self-centered happiness that corresponds to hedonic well-being and the concept of the hedonic treadmill. Level two, Reflective-Grateful Farah, is a transitional stage that renders natural happiness meaningful and transcendent through the cognitive process of gratitude (Shukr). Level three, Eudaimonic-Transcendent Farah, is a profound and enduring happiness originating from a divine source, aligning with eudaimonic well-being and human flourishing. This model demonstrates that by critiquing heedless joy and reorienting natural happiness, the Quran provides a precise roadmap for true happiness.

کلیدواژه‌ها English

Farah
Holy Quran
developmental model
hedonic well-being
eudaimonic well-being
positive psychology
قرآن کریم.
ابن‏عاشور، محمدطاهر (1420ق). التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور. بیروت: فرهنگ نشر نو.
ابن‏منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
پسندیده، عباس (۱۳۹8). الگوی اسلامی شادکامی با رویکرد روان‏شناسی مثبت‏گرا. قم: دار الحدیث.
حسنی چنار، زهرا؛ وکیلی، هادی و سرشار، مژگان (1403). ارائه الگویی برای شادکامی با محوریت دیدگاه مارتین سلیگمن. علوم روانشناختی، 23(144)، 63 - 78.
خطیب، سیدمهدی (1394). شادی و شادکامی: دیدگاه اسلام. قم: دار الحدیث.
خوش‏نیت، غلامرضا؛ صیادی، مصیب و شوشتری، مهدی (۱۴۰۰). مؤلفه‏های معنایی واژه فرح در گفتمان قرآن کریم با تأکید بر روابط همنشینی. انسان‏پژوهی دینی، ۱۸(۴۵)، ۱۷7 - ۱۹۸.
ذوعلم، آسیه؛ فائز، قاسم و خوش‏منش، ابوالفضل (۱۳۹۹). معناشناسی فرح در قرآن کریم: پاسخی بر شبهه نکوهش شادی در قرآن. تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 17(47)، 1 - 34.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1395). مفردات الفاظ‏ القرآن‏. قم: ذوی‏القربی.
زمخشری، محمود بن عمر (1407ق). الکشاف. بیروت: دار الکتاب العربی.
سید رضی، محمد بن حسین (۱۴۱۴ق). نهج البلاغه (نسخه صبحی صالح). قم: هجرت.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
طریحی، فخرالدین بن محمد (۱۳۷۵). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.
عباسی، مهدی و پسندیده، عباس (1394). لذت و شادکامی: دیدگاه اسلام. قم: دار الحدیث.
عسکری، ابوهلال حسن بن عبدالله (۱۴۱۲ق). الفروق اللغویه. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
غزالی، محمد بن محمد (1390). احیاء علوم الدین. تهران: علمی و فرهنگی.
فراهیدی، خلیل بن احمد (۱۴۰۹ق). کتاب العین. قم: هجرت.
فیومى، احمد بن محمد (1414ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. قم: موسسه دار الهجرة.
قرشی، سیدعلی‏اکبر (1371). قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
مصطفوی، حسن (۱۴۳۰ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. بیروت: دار الکتب العلمیه.
میرباقری فرد، سیدعلی‏اصغر؛ خوشحال دستجردی، طاهره و رضاپور، زینب (1393). تبیین رویکرد عرفای مسلمان نسبت به فرح و شادمانی با توجه به آیات و روایات. انسان‏پژوهی دینی، 11(31)، 124 - 97.
نراقی، احمد بن محمدمهدی (1400). جامع السعادات. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
Joshanloo, M. (2013). Comparison of Western and Islamic Conceptions of Happiness. Journal of Happiness Studies, 14(5), 1857-1874.
Joshanloo, M. (2014). Eastern conceptualizations of happiness: A look at Islamic and Buddhist traditions. Journal of Happiness Studies, 15(2), 475-493.
Keyes, C. L. M. (2002). The mental health continuum: From languishing to flourishing in life. Journal of Health and Social Behavior, 43(2), 207-222.
Peterson, C. & Seligman, M. E. P. (2004). Character strengths and virtues: A handbook and classification. Oxford University Press.
Ryan, R. M. & Deci, E. L. (2001). On happiness and human potentials: A review of research on hedonic and eudaimonic well-being. Annual Review of Psychology, 52(1), 141-166.
Ryff, C. D. (1989). Happiness is everything, or is it? Explorations on the meaning of psychological well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 57(6), 1069-1081.
Seligman, M. E. P. & Csikszentmihalyi, M. (2000). Positive psychology: An introduction. American Psychologist, 55(1), 5-14.
Seligman, M. E. P. (2018). PERMA and the building blocks of well-being. The Journal of Positive Psychology, 13(4), 333-335.
Waterman, A., Schwartz, S., Zamboanga, B. L., Ravert, R., Williams, M. K., Agocha, V. B., Kim, S.Y. & Donnellan, M. B. (2010). The Questionnaire for Eudaimonic Well-Being: Psychometric properties, demographic comparisons, and evidence of validity. The Journal of Positive Psychology, 5, 41-61.
Pavlova, O. S. (2021). The Islamic Concept of Happiness: Psychological Analysis. Minbar. Islamic Studies, 14(4), 923-950.
Saadati, M. R. & et al. (2017). Study of the category of happiness and ways to live happily in Islam and Quran. Biotechnology and Food Industry Journal, 8(4), 1579-1589.
Yaqeen Institute. (2025). The Idea of Happiness in the Qur’an. Retrieved from https://yaqeeninstitute.org/read/paper/the-idea-of-happiness-in-the-quran