پژوهشنامه روانشناسی اسلامی

پژوهشنامه روانشناسی اسلامی

مدل مفهومی خانواده سالم در قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه روان‏شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران،
چکیده
هدف از پژوهش حاضر تدوین مدل مفهومی خانواده سالم بر مبنای آیات قرآن کریم بود. پژوهش حاضر به لحاظ هدف بنیادی و از لحاظ رویکرد، کیفی و از نوع روش تحلیل محتوای کیفی با رویکرد تلخیصی برای تحلیل محتوای آشکار و پنهان و از لحاظ روایی محتوایی الگو، کمّی و از نوع روش زمینه‌‏یابی توصیفی است. جامعه پژوهش، همه آیات قرآن کریم و نمونه 262 آیه بود که با روش نمونه‌‏گیری هدفمند انتخاب گردید. تجزیه‏ و ‏تحلیل داده‏‌ها منجر به شناسایی 342 کد، 43 زیرمقوله، 12 مقوله و سه تم گردید. اعتبار‏سنجی یافته‏‌ها نیز، با دو روش ضریب شاخص روایی محتوا (CVI) و شاخص نسبت روایی محتوا (CVR) توسط 6 متخصص علوم اسلامی و روان‏شناسی مورد تأیید قرار گرفت. یافته‌‏ها نشان داد الگوی خانواده سالم از نگاه قرآن کریم دارای سه تم و سیزده مقوله است: «زمینه تشکیل خانواده» با مقوله‏‌های مبانی، اهداف و شرایط تشکیل خانواده، «نظام خانواده» با مقوله‌‏های قواعد، حریم‌‏ها، نقش‌‏های زن و مرد، سلسله مراتب، قواعد تعامل، ویژگی‏‌های همسران و آسیب‏‌شناسی، و «آثار خانواده» با مقوله‌‏های فواید مادی و فواید اخلاقی اجتماعی. به‌‏کارگیری این الگو توسط متخصصین جهت طراحی مداخلات آموزشی و درمانی مفید و مؤثر است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Conceptual model of a healthy family in the Holy Quran

نویسنده English

Javad Torkashvand
Assistant Professor, Faculty of Psychology and Education, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

The aim of the present study was to develop a conceptual model of a healthy family based on the verses of the Holy Quran. This study was qualitative in terms of its fundamental purpose and approach, and the method was qualitative content analysis. The research population was all the verses of the Holy Quran and a sample of 262 verses, which were selected using purposive sampling. Data analysis led to the identification of 342 codes, 43 subcategories, 12 categories, and three themes. The validation of the findings was also approved by two methods: CVI and CVR by 6 experts in Islamic sciences and psychology. The findings showed that the healthy family model has three themes and thirteen categories: "the context of family formation" with the categories of foundations, goals, and conditions for family formation, "the family system" with the categories of rules, boundaries, roles of men and women, hierarchy, rules of interaction, characteristics of spouses, and pathology, and "the effects of the family" with the categories of material benefits and social moral benefits. The use of this model by specialists to design educational and therapeutic interventions is useful and effective.

کلیدواژه‌ها English

Conceptual model
family
healthy family
Holy Quran
قرآن کریم.
افضل‏نیا، محمدرضا (1386). بهداشت روانی خانواده. تهران: نسل نواندیش.
ایمان، محمدتقی و نوشادی، محمودرضا (1390). تحلیل محتوای کیفی. پژوهش، 3(2)، 15 - 44.
بیات، علی؛ امیدی، احد و رفیعی‏هنر،حمید (1402). الگوی روابط عاطفی - جنسی همسران مبتنی‏بر آیات قرآن و روایات: یک پژوهش کیفی. زنان و خانواده، 18(64)، 154 - 178.
پرویزی، سرور؛ امینی‏زاده، خدیجه؛ ثناگو،اکرم و سپهوند،فریبا (1388). تبیین مفهوم خانواده سالم از دیدگاه نوجوانان زنجانی. پژوهش پرستاری، 4(12)، 7 - 13.
حسومی، طاهره؛ نوشین فرد، فاطمه؛ حسینی بهشتی، ملوک السادات؛ باب الحوائجی، فهیمه و حریری، نجلا (1397). جامعه‏شناسی زن، ازدواج و خانواده در قرآن کریم به‏منظور ارائه مدل خانواده قرآنی (مطالعه مفاهیم اجتماعی در قرآن کریم). زن و جامعه، 9(4)، 97 - 131.
خدادادی سنگده، جواد؛ نظری، علی‏محمد و احمدی، خدابخش (1396). شاخص‏های سلامت خانواده و ارائه مدل مفهومی خانواده سالم اسلامی - ایرانی: مطالعه کیفی. روان‏شناسی و دین، 10(3)، 25 - 40.
سالاری‏فر، محمدرضا (1388). خانواده در نگرش اسلام و روان‏شناسی. تهران: سمت و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
سامانی، سیامک؛ خیر، محمد و صداقت، زینب (1389). سبک‏های والدگری در گونه‏های مختلف خانواده در مدل فرایند و محتوای خانواده. خانواده‏پژوهی، 6(22)، 161 - 174.
سیاح، مونس؛ شجاعتی، گلناز؛ شرقی، نیلوفر و موحدزاده، مهدیه (1403). بازنمایی نقش‏های جنسیتی از منظر اسلام و فمینیسم در کتب درسی مقطع ابتدایی. زنان و خانواده، 19(69)،
47 - 68.
شاه بهرامی، فرزاد و خزایی، کامیان (1392). تفاوت‏های فرهنگی و تأثیر آن بر روابط زناشویی. مهندسی فرهنگی، 8(76)، 189 - 202.
صادقی، مسعود؛ فاتحی‏زاده، مریم؛ احمدی، سیداحمد؛ بهرامی، فاطمه و اعتمادی، عذرا (1393). تدوین مدل خانواده سالم به روش پژوهش آمیخته اکتشافی. روان‏شناسی خانواده، 1(1)، 29 - 40.
صادقی، مسعود؛ فاتحی‏زاده، مریم؛ احمدی، سیداحمد، بهرامی، فاطمه و اعتمادی، عذرا (1394). تدوین مدل خانواده سالم از دیدگاه متخصصان خانواده (یک پژوهش کیفی). مشاوره و روان‏درمانی خانواده، 5(16)، 141 - 170.
صفورایی پاریزی، محمدمهدی (1400). شاخص‏های اخلاقی و حقوقی خانواده کارآمد از دیدگاه اسلام. قرآن و عترت، 4(7)، 131 - 150.
عباسی دره‏بیدی، احمد و زارعی، طیبه (1402). الزمات خانواده تراز اسلامی مبتنی‏بر آموزه‏های نماز (مطالعه کیفی). زنان و خانواده، 18(65)، 252 - 270.
فلاحی سیچانی، فاطمه (1387). بررسی تأثیر آموزش مهارت‏های هیجانی بر فضای مجازی و کارآمدی خانواده زوجین شهر اصفهان. پایان‏نامه کارشناسی ارشد مشاوره. دانشگاه اصفهان.
گلادینگ، ساموئل (1390). خانواده‏درمانی، تاریخچه نظریه و کاربرد. ترجمه فرشاد بهاری، بدری السادات بهرامی، سوسن سیف و مصطفی تبریزی. تهران: تزکیه.
گلدنبرگ، هربرت و گلدنبرگ، آیرین (1394). خانواده‏درمانی. ترجمه مهرداد فیروزبخت. تهران: رسا.
گودرز ناظری، الهه؛ باقریان، فاطمه و کمری، سامان (1395). خانوده سالم: کنکاشی در ملاک‏های همسر مطلوب از دیدگاه پسران و دختران. زنان و خانواده، 11(35)، 101 - 122.
لامع، زهرا و زند کریمی، غزال (1402). تفاوت جنسی زنان و مردان و آثار آن در احکام مربوط به پوشش؛ مقایسه ادله اسلامی و یافته‏های علمی در روان‏شناسی. زنان و خانواده، 18(65)، 109 - 128.
مؤمنی‏راد، اکبر؛ علی‏آبادی، خدیجه؛ فردانش، هاشم و مزینی، ناصر (1392). تحلیل محتوای کیفی در آیین پژوهش: ماهیت، مراحل و اعتبار نتایج. اندازه‏گیری تربیتی، 4(14)، 187 - 222.
نصر اصفهانی، نرگس؛ اعتمادی، احمد و شفیع‏آبادی، عبدالله (1391). اثربخشی آموزش معنامحور بر عملکرد خانواده زنان متأهل، مشاوره و روان‏درمانی خانواده، 2(2)، 209 - 221.
Amato, P. R. & Keith, B. (2011). Parental divorce and Adult well-being: A Meta- Analysis. Journal of Marriage and Family, 1, 43-58.
Barker, P. & Chang, J. (2013). Basic family therapy. London: Wiley- black well.
Bray, J. H. (1995). Family assessment: Current issues in evaluating families. Family Relations, 44, 469-477.
Crapo, J. Scott, Jacqueline, A. Miller, Mitchell R. Rhodes, Kay, Bradford & Brian J. Higginbotham (2020). Couple-Level Patterns of Disclosure Process Beliefs and Their Association with Marital Satisfaction. Marriage & Family Review, 56(7), 657-676.
DePaul, N. (2006). Healthy family functioning relationship advice & relationship tips. Council for Relationships, 215, 382-680.
Fleck, S. (1980). Family functioning and family pathology. Psychiatric Annals, 10, 17-35.
Gladding, S. (2010). Family Therapy: History, Theory, and Practice. New Jersey: Pearson.
Halford, W. K. & Bodenmann, G. (2013). Effects of Relationship Education on Maintenance of Couple Relationship Satisfaction. Journal of Clinical Psychology Review, 33(4), 512-525.
John, N. A., Seme, A., Roro, M. A., Tsui, A. O. (2017). Understanding the meaning of marital relationship quality among couples in peri-urban Ethiopia. Culture, health & sexuality, 19(2), 267-278.
Locke, H. J. & Williamson, R. C. (1958). Marital adjustment: A factor analysis study. American Sociological Review, 23, 562-569.
Minuchin, S. (1974). Families and family therapy. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Nargiso, J. E. & et al (2012). Psychological, peer, and family influences on smoking among an adolescent psychiatric sample. Journal of Substance Abuse Treatment, 42, 310-318.
Olson, D. H., Defrain, J. & Olson, A. K. (1998). Building Relationship: Developing Skills for Life. Minneapolis: Life Innovation, Inc.
ParraCardona, J. R. & Busby, D. M. (2006). Exploring Relationship Functioning in Premarital Caucasian and Latino/a Couples: Recognizing and Valuing Cultural Differences. Journal of Comparative Family Studies, 37, 345-357.
Walsh, F. (2012). Normal family processes: Growing diversity and complexity. New York: Guilford Press.
Woosang Hwang, Ayse Duygu Cakirsoy‐Aslan, Maria T. Brown, Merril Silverstein (2020). Husband–Wife Religious Denomination Homogamy and Marital Satisfaction Over Time: The Moderating Role of Religious Intensity. Journal of Applied Family Sciense, volum 69, Accepted/In press – 2020.
Walton, E. & Takeuchi, D. (2010). Family Structure, Family Processes, and Well-Being among Asian Americans: Considering Gender and Nativity. Journal of Family Issues, n. 3, 301– 332.