پژوهشنامه روانشناسی اسلامی

پژوهشنامه روانشناسی اسلامی

مدل فرایندی طلاق عاطفی در روابط زناشویی مبتنی‌بر منابع اسلامی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناسی ارشد روان‏شناسی، قم، ایران
2 دانشیارگروه روانشناسی، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران
3 دکتری موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران
چکیده
طلاق عاطفی به وضعیتی اطلاق می‏‌شود که در آن پیوندهای عاطفی زوجین تضعیف شده و رابطه علی‏رغم تداوم زندگی مشترک، فاقد صمیمیت و محبت متقابل است. این پژوهش با هدف تبیین مدل فرایندی طلاق عاطفی در روابط زناشویی مبتنی‌‏بر منابع اسلامی و شناسایی عوامل زمینه‏‌ساز، مؤلفه‏‌های هسته‏‌ای و پیامدهای آن انجام شد. مطالعه حاضر با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی و نمونه‌‏گیری هدفمند متون اسلامی صورت پذیرفت. جامعه پژوهش شامل ۱۸۱۲ آیه و روایت بود که پس از ارزیابی اعتبار، ۳۷۶ منبع معتبر انتخاب شدند. داده‌‏ها طی مراحل کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل گردید. روایی محتوایی مؤلفه‏‌های استخراج‌‏شده با نظر ۹ خبره در حوزه‌‏های روان‏شناسی خانواده و علوم اسلامی تأیید شد. یافته‏‌ها نشان داد ۹ عامل زمینه‌‏ساز (شامل اختلاف سنی، ارتباط با نامحرم، ازدواج تحمیلی، دخالت دیگران، عدم کفویت، ویژگی‏های شخصیتی، سهل‏‌انگاری، مشکلات اقتصادی و مشکلات فیزیولوژیکی)، ۶ مؤلفه هسته‏‌ای (ناسازگاری، تزلزل عاطفی، روی‏گردانی، عدم تعهد، نافرمانی و ناکارآمدی جنسی) و ۴ پیامد (نفرت، خیانت، طلاق رسمی و اختلال در کارکرد اجتماعی) شناسایی شدند. همه مؤلفه‌‏ها از روایی محتوایی مطلوب برخوردار بودند. نتایج حاکی از آن است که طلاق عاطفی در چارچوب اسلامی، فرایندی تدریجی و چندبعدی است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Process Model of Emotional Divorce in Marital Relationships: An Analysis Based on Islamic Sources

نویسندگان English

Mohamadreza Najafi 1
Mohammadreza Ahmadi 2
Hosein Rezaeian-Bilondi 3
1 Masters in Psychology. Qom, Iran
2 Associate Professor at the Department of Psychology, Imam Khomeini Education and Research Institute, Qom, Iran
3 PhD in Psychology, Department of Psychology, Imam Khomeini Education and Research Institute, Qom, Iran
چکیده English

Emotional divorce is conceptualized as a state of marital disengagement characterized by the deterioration of affective bonds between spouses, wherein the relationship persists in form but lacks essential emotional intimacy and mutual affection. This research sought to elucidate a process-oriented model of emotional divorce within marital relationships, grounded exclusively in Islamic primary sources, and to identify its predisposing factors, core dimensions, and consequential outcomes. Employing a qualitative content analysis methodology, a purposive sample of Islamic textual sources—comprising 1,812 verses and narratives—was subjected to rigorous documentary analysis, resulting in 376 authenticated references. Data were analyzed through a systematic three-stage coding process: open, axial, and selective. Content validity of the identified constructs was quantitatively assessed via expert evaluation by nine specialists in family psychology and Islamic studies. The analysis yielded nine predisposing factors, six core components, and four primary consequences, all meeting robust content validity thresholds. Findings demonstrate that emotional divorce, from an Islamic perspective, constitutes a gradual, multidimensional process emerging from the complex interplay of premarital and postmarital determinants. The resultant model offers a theoretically and culturally informed foundation for the development of indigenous clinical interventions and preventive strategies aimed at mitigating relational deterioration and promoting marital well-being.

کلیدواژه‌ها English

Emotional divorce
Islamic sources
process model
qualitative content analysis
validation
قرآن کریم.
ابن بابویه، محمد بن على (شیخ صدوق)‏ (1376)‏. الأمالی. تهران: کتابچى‏.
ابن بابویه، محمد بن على (شیخ صدوق) (1992م). من لایحضره الفقیه. قم: جامعه مدرسین.
ابن حنبل، احمد بن محمد (بی‏تا). مسند الإمام أحمد بن حنبل. جده: دار المنهاج.
اعزازی، شهلا (۱۳۸۷). جامعه‏شناسی خانواده. تهران: روشنگران.
باقری شیخانگفشه، فرزین و فتحی آشتیانی، علی (1400). نقش رضایت زناشویی و رضایت جنسی طی همه‏گیری کرونا ویروس 2019 در سلامت روانی خانواده‏ها. خانواده‏پژوهی، 17(65)، 45 - 62.
بوهانان، پ. (1970)، به نقل از: لاور (2007). مبانی جامعه‏شناسی خانواده. ترجمه‏ علی تقوی. تهران: رشد.
بوهانان، پل (1970)، به نقل از: اولسن، د. و دفراین، ج. (2006). طلاق عاطفی به‏عنوان اولین مرحله از فرایند طلاق. پویایی خانواده و فرایندهای طلاق. ترجمه‏ علی‏رضا محسنی، تهران: آوای نور.
ترمذی، محمد بن عیسی (بی‏تا). سنن الترمذی. ریاض: مکتبة المعارف للنشر و التوزیع.
تمیمى آمدى، عبدالواحد بن محمد (1410ق). غرر الحکم و درر الکلم. قم: الفردوس.
حر عاملی، محمد بن حسن (1989م). وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل البیت:.
ابن شعبه حرانی، حسن بن علی (۱۴۰۴ق). تحف العقول عن آل الرسول۹. مصحح: علی‏اکبر غفاری. قم: جامعه مدرسین.
خجسته‏مهر، رضا؛ بهمئی، ابوطالب؛ سودانی، منصور و عباسپور، ذبیح‏الله (1399). تبیین فرایند شکل‏گیری طلاق: یک پژوهش کیفی. دستاوردهای روان‏شناختی، 27(1)، 23 - 46.
خدابخشی کولایی، آناهیتا؛ فلسفی‏نژاد، محمدرضا و صبوری، زهره (1398). بررسی میزان و مؤلفه‏های طلاق عاطفی در پرستاران متأهل بیمارستان‏های شهر تهران. پژوهش توان‏بخشی در پرستاری، 5(3)،39 - 46.
خسروی، جهانبخش؛ مرادی، امید؛ احمدیان، حمزه و یوسفی، ناصر (1398). مدل علّی گرایش به طلاق عاطفی بر اساس الگوهای ارتباطی زوجین با میانجیگری دل‏زدگی زناشویی: مطالعه موردی شهرستان قصر شیرین. روان‏شناسی اجتماعی خانواده، 14(3)، 98 - 112.
دیلمی، حسن بن ابی الحسن (۱۳۸۲). ارشاد القلوب. ترجمه علی بن محمد جعفری. تهران: اسلامیه.
رشید، خسرو؛ حسنوند، فضلاله؛ نبیزاده، صفدر و رشتی، عابده (1398). بررسی عوامل برونفردی مؤثر بر طلاق عاطفی در میان زنان. مطالعات زن و خانواده، 7(3)، 118 - 148.
رضایی، مریم و رضایی، سحر (1399). پیش‏بینی طلاق عاطفی بر اساس سبک‏های دلبستگی، صمیمیت زناشویی و هوش هیجانی زوجین. روان‏شناسی و مشاوره خانواده، 30(5)، 102 - 113.
رفیعی‏هنر، حمید؛ شاملی، عباسعلی؛ صفورایی، محمدمهدی و صالحی، علی‏محمد (1400). مدل مفهومی عوامل تعارض زوجین در قرآن کریم با تأکید بر تفسیر المیزان. مطالعات قرآن و خانواده، 12(3)، 105 - 118.
رمضانی‏فر، حدیثه؛ کلدی، علیرضا و قدیمی، بهرام (1400). تحلیل عوامل مؤثر بر طلاق عاطفی در زنان متأهل شهرستان تنکابن. روان‏شناسی اجتماعی، 9(60)، 204 - 217.
ساروخانی، باقر (۱۳۷۵). مقدمه‏ای بر جامعه‏شناسی خانواده. تهران: سروش.
سرمد، زهره؛ بازرگان، عباس؛ حجازی، الهه (1378). روش‏های تحقیق در علوم رفتاری. تهران: آگه.
باستانی، سوسن؛ گلزاری، محمود و روشنی، شهره (1390). پیامدهای طلاق عاطفی و استراتژی‏های مواجهه با آن. خانواده‏پژوهی، 7(26)، 241 - 260.
شجاعی، محمدصادق؛ جان‏بزرگی، مسعود؛ عسگری، علی؛ غروی، سیدمحمد و پسندیده، عباس (1393). کاربرد نظریه حوزه‏های معنایی در مطالعات واژگانی ساختار شخصیت بر پایه منابع اسلامی. مطالعات اسلام و روان‏شناسی، 8(15)، ص7 - 38.
طباطبایی، سیدمحمدکاظم (1393). منطق فهم حدیث. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی=.
طبرسى، حسن بن فضل (1412ق). مکارم الأخلاق. قم: مطبعة الشریف الرضی.
عباسی، مهدی (1397). تدوین مدل مفهومی و طرح نمای درمانی لذت‏بری سعادتنگر بر اساس منابع اسلامی در نشانگان افسردگی. پایان‏نامه دکتری روان‏شناسی. مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی=.
عظیمی، اکبر؛ اکبری، سمیه؛ صالحی، کیوان و نورمحمدی، لیلا (1399). نقش ارتباطات در سلامت خانواده. تهران: دانشگاه تهران.
علاقبند، لیلا؛ شریفی، حسن پاشا؛ فرزاد، ولی‏اله و آقایوسفی، علیرضا (1399). پیش‏بینی طلاق عاطفی بر اساس سواد عاطفی، سبک‏های مقابله‏ای، کیفیت زندگی، هیجان‏خواهی با میانجیگری تاب‏آوری. روان‏شناسی بالینی، 17(2)، 67 - 78.
فیروزجاییان، علی‏اصغر؛ ریاحی، محمداسماعیل و محمدی دوست، منصوره (1395). تحلیل جامعه‏شناختی طلاق عاطفی در میان زوجین شهر نوشهر. مطالعات توسعه اجتماعی - فرهنگی، 5(3)، 35 - 59.
کلینى، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی (ط - الإسلامیه). تهران: دار الکتب الإسلامیه.
گلدنبرگ، ایرنه و گلدنبرگ، هربرت (1387). خانواده درمانی، ترجمه حمیدرضا حسین‏شاهی براوتی، سیامک نقش‏بندی و الهام ارجمند. تهران: روان.
متقی هندی، علاء‏الدین (1401ق). کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال. بیروت: مؤسسة الرسالة.
مجیدی نظامی، فاطمه (1400) .واژگان مرتبط با طلاق عاطفی در فقه اسلامی. فقه و حقوق خانواده، 26(74)، 58 - 70.
محمدپور، احمد (1398). ضد روش: زمینه‏های فلسفی و رویه‏های عملی در روش‏شناسی کیفی. قم: لوگوس.
محمدی ری‏شهری، محمد و پسندیده، عباس (1389). تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث. ترجمه حمیدرضا شیخی. قم: دار الحدیث.
محمدی ری‏شهری، محمد (1383). میزان الحکمة. ترجمه حمیدرضا شیخی. قم: دار الحدیث.
مخدومی، عبدالحسین (1402). الگوی تصمیم‏گیری برای طلاق بر اساس منبع اسلامی در فرایند مشاوره زوجین. مشاوره خانواده، 18(2)، 134 - 147.
نجفی، محمدرضا؛ احمدی، محمدرضا و رضائیان، حسین (1403). مدل فرایندی طلاق عاطفی بر اساس منابع اسلامی. پایان‏نامه کارشناسی ارشد روان‏شناسی اسلامی. مؤسسه آموزش عالی اخلاق و تربیت.
نریمانی، محمد؛ رحیمی، سعید و صداقت، مهرناز (1397). پیش‏بینی طلاق عاطفی زوجین بر اساس الگوهای ارتباطی خانواده و ساختار انگیزشی. روان‏شناسی خانواده، 5(2)، 15 - 26.
نظامی، مریم؛ قمری، محمد؛ اسدی، مسعود و امیری مجد، مجتبی (1402). تدوین الگوی مفهومی ازدواج پایدار رضایتمند در زوجین متقاضی فرزندخواندگی: مطالعه کیفی داده‏بنیاد. خانواده درمانی کاربردی، دوره 4، ش 1، ۳۴ - ۶۳.
نوری، نجیب‏الله؛ عسگری، علی؛ نارویی، رحیم و شجاعی، محمدصادق (1395). مؤلفه‏های فرایندی و ساختاری هویت دینی بر پایه منابع اسلامی. اسلام و پژوهش‏های روان‏شناختی، 2(4)، 7 - 26.
نورى، حسین بن محمدتقى (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث.
یوسفی‏مقدم، محمدصادق و دین‏پرست سرخ‏آبی، لیلا (1400). طلاق عاطفی و راهکارهای قرآنی پیشگیری از آن. مطالعات علوم قرآن، 3(3)، 78 - 106.
Alshahrani, H. & Hammad, M. (2023). Impact of emotional divorce on the mental health of married women in Saudi Arabia. PLOS ONE, 18(11), e0293285. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0293285.
Damo, D. D. & Cenci, C. M. B. (2021). Emotional Divorce: Similarities and Differences According to the Position Occupied. Trends in Psychology, 29(3), 505-518.
Hsieh, Hsiu-Fang & Shannon, Sarah E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative health research, 15(9), 1277-1288
Jamalnik, M., Falsafinejad, M. R. & Khodabakhshi-Koolaee, A. (2020). Long-term marital satisfaction: Couples’ narratives of the role of mate selection. Journal of Client-centered Nursing Care, 6(4), 267-76.
Jarwan, A. S. & Al-frehat, B. M. (2020). Emotional Divorce and Its Relationship with Psychological Hardiness. International Journal of Education and Practice, 8(1), 72-85.
Lawshe, C. H. (1975). A Quantitative Approach to Content Validity. In: Personnel Psychology, 28(4), 563-575.
Myers, J. E., Madathil, J. & Tingle, L. R. (2005). Marriage satisfaction and wellness in India and the United States: A preliminary comparison of arranged marriages and marriages of choice. Journal of Counseling & Development, 83(2), 183-190.
Zubrick, S. R., Silberberg, P. & Demujo, D. (2006). Emotional disconnect or emotional divorce as a critical marital issue. Journal of Marital and Family Therapy, 32(4), 340-350.