Journal of Islamic Psychology

Journal of Islamic Psychology

A Qur'an-Based Process Model of Transcendent Growth: A Qualitative Content Analysis Study

Document Type : Scientific-research article

Authors
1 PhD Student in Psychology, Imam Khomeini Education and Research Institute, Qom, Iran
2 PhD Student in Psychology, Al-Mustafa International University, Qom, Iran
Abstract
The present study aimed to develop a Quran-based process model of transcendent growth through a systematic analysis of Quranic verses. Employing a qualitative approach, the study utilized the conventional content analysis method proposed by Hsieh and Shannon. Data were analyzed using MAXQDA 2020 software. In the initial stage, 28 primary concepts related to transcendent growth were identified. Subsequently, more than 1,400 relevant Quranic textual units were collected, from which 200 verses were selected for final analysis following conceptual screening. Inductive analysis of the data resulted in the extraction of 190 initial codes, 81 subcategories, 29 components, and six overarching categories: contextual factors, causal factors, core components of growth, indicators of growth, growth-promoting strategies, and outcomes. The findings revealed that transcendent growth is a dynamic, gradual, and interactive process that unfolds within the context of the human–God relationship and is sustained through the interplay of human agency, divine guidance, conscious choice, and persistent effort. This process manifests across cognitive, moral, behavioral, and spiritual dimensions, ultimately leading to psychological balance, spiritual flourishing, and collective well-being. The proposed model may serve as a foundation for developing assessment instruments, educational programs, and psycho-educational interventions grounded in Islamic teachings.
Keywords
Subjects

قرآن کریم.
ابن فارس، احمد (1404). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
ابن‏منظور، محمد بن مکرم (1414). لسان العرب. بیروت: دار صاد.
فیومی، احمد بن محمد (1414ق). مصباح المنیر. قم: مؤسسه دار الهجره.
تمیمى آمدى، عبدالواحد بن محمد (1366). غررالحکم و دررالکلم. قم: دفتر تبلیغات اسلامى قم.
بازرگان، عباس؛ سرمد، زهره و حجازی، الهه (1385). روش‏های تحقیق در علوم رفتاری. تهران: آگاه.
بحرانی، هاشم بن سلیمان (۱۴۱۵ق). البرهان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسة البعثة.
بستانی، محمود (1387). اسلام و روان‏شناسی. ترجمه محمود هوشیم. مشهد: بنیاد پژوهش‏های اسلامی.
سقای بی‏ریا و همکاران (1374). روان‏شناسی رشد با نگرش به منابع اسلامی. تهران: سمت.
پورافکاری، نصرت‏الله (1387). فرهنگ روان‏شناسی و روان‏پزشکی. تهران: فرهنگ معاصر.
ثقفی تهرانی، محمد (1398). تفسیر روان جاوید، در تفسیر قرآن مجید. تهران: برهان.
جوادی آملی، عبدالله (1384). تسنیم. قم: اسراء.
حسینی رامندی، سیدعلی‏اکبر (1400). تحلیل روان‏شناختی رشد قرآنی و نشانه‏های آن. مطالعات اسلام و روان‏شناسی، 15(29)، 61 - 83.
حقانی، ابوالحسن (1396). روان‏شناسی رشد. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی=
داداشی فاطمه، صفار حیدری، حجت و شریف‏زاده، حکیم السادات (1397). اصول و روش‏های تربیتی مسئولیت‏پذیری در آموزه‏های اسلامی. پژوهش در مسائل تعلیم‏و‏تربیت، 21(41)، 155 - 180.
دهخدا، علی‏اکبر (1372). لغت‏نامه. تهران: دانشگاه تهران.
دهقانی شورکی، محمد (1403). مفهوم رشد متعالی و نسبت آن با سایر جنبه‏‏های تحولی انسان. مطالعات اسلام و روان‏شناسی، 18(35)، 106 - 126.
دیلمی، حسن بن محمد (۱۹۸۸). أعلام الدین فی صفات المؤمنین. مؤسسة آل البیت: لإحیاء التراث.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲ق). معجم مفردات الفاظ القرآن. تهران: مرتضوی.
رضایی اصفهانی، محمدعلی و جمعی از پژوهشگران قرآنی (۱۳۸۷). تفسیر قرآن مهر. قم: پژوهش‏های تفسیر و علوم قرآن.
رفیعی‏هنر، حمید (1397). الگوی درمانی خودنظم‏جویی برای افسردگی بر اساس منابع اسلامی: تدوین مدل مفهومی و طرح‏نمای درمان و مطالعه امکان‏سنجی و نتایج اولیه آن. رساله دکتری روان‏شناسی. مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی=.
شجاعی، محمدصادق؛ جان‏بزرگی، مسعود؛ عسگری، علی؛ غروی‏راد، سیدمحمد و پسندیده، عباس (۱۳۹۳). کاربرد نظریه حوزه معنایی در مطالعات واژگانی ساختار شخصیت بر پایه منابع اسلامی. مطالعات اسلام و روان‏شناسی، ۸(۱۵)، ۷ - ۳۸.
شریف رضی، محمد بن حسین (۱۳۷۸). نهج البلاغه. تصحیح: مصطفی زمانی. تهران: مؤسسه انتشارات نبوی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۹۳). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسى، فضل بن حسن (1412ق). تفسیر جوامع الجامع. قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
طیب، سید عبدالحسین (1378). اطیب البیان فی تفسیر القرآن‏. تهران: اسلام‏.
عباسی مقدم، مصطفی (1379). اسوه‏های قرآنی و شیوه‏های تبلیغی آنان. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
عبدالهی، مریم (۱۳۹۸). تدوین مدل رشد اخلاقی در نوجوانان بر اساس مؤلفه‏های فراشناخت با تأکید بر نظریه شناخت اجتماعی. رویش روان‏شناسی، ۸(۱۰)، ۱ - ۸.
عرب، محمد (1402). آثار دعا در رشد انسان از منظر قرآن. پژوهش مطالعات اسلامی معاصر، 1(6)، 19 - 35.
فتحی آشتیانی، علی؛ محمدی، بهاره و فتحی آشتیانی، مینا (1395). آزمون‏های روان‏شناختی. تهران: بعثت.
طبرسی، فضل بن حسن (۱۴۰۸ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفة.
قائمی مقدم، محمدرضا و همکاران (1394). بررسی مراحل تحول بر اساس منابع اسلامی، روان‏شناسی و دین، 8(4)، 23 - 32.
قرائتی، محسن (1388). تفسیر نور، تهران: مرکز فرهنگی درس‏هایی از قرآن.
قربان‏پور لفمجانی، امیر (1402). تحول شناختی مفهوم «انسان» و تطبیق آن با نظریه رشد شناختی پیاژه در دانش‏آموزان پسر مقطع ابتدایی. سلامت و آموزش در دوران کودکی، 4(3)، 17 - 36.
قرشى بنابى، على‏اکبر (1375). تفسیر احسن الحدیث. تهران: بنیاد بعثت
قرشی، سیدعلی‏اکبر (1381). قاموس ‏القرآن. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
کاویانی، محمد (1398). روان‏شناسی در قرآن (بنیان‏ها و کاربردها). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
کریمی، مسعود؛ عشوری، محمد و صالمی خامنه، علیرضا (۱۳۹۶). بررسی رابطه رشد اجتماعی با هوش هیجانی و سلامت روان در دانش‏آموزان آهسته‏گام. توانمندسازی کودکان استثنایی، ۸(۱)، ۹۷ - ۱۱۳.
کلینی، محمد بن یعقوب (1403ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران (1373). تفسیر نمونه. قم: دار الکتب الاسلامیه
موسی‏پور حامد و کلانترهرمزی آتوسا، برجعلی احمد (۱۳۹۹). تبیین الگوی مفهومی «رشد خود» مبتنی‏بر آثار مولوی. علوم روان‏شناختی، ۱۹(۹۴)، 1205 - 1218.
ناظری، علی؛ محمدی، مصطفی و بخشی، حسین (1404). مروری بر مبانی و ابعاد رشد هیجانی مبتنی‏بر تأثیرگذاری مؤلفه‏های درونی. چهارمین همایش ملی تازه‏های روان‏شناسی تکاملی و تربیتی. بندرعباس.
نجفی، حسن؛ مقدم‏زاده، علی و وفایی، رضا (1392). برنامه درسی تربیت دینی، چالش‏های کنونی و طرح راهکارهایی برای آینده. مجموعه مقالات همایش ملی مدرسه فردا. مرکز آموزشی و فرهنگی سما واحد چالوس، 273 - 268.
نوروزی، رضا‏علی و کوهی اصفهانی، هاجر (1392). نیازهای متعالی انسان از نگاه قرآن. پژوهش‏نامه معارف قرآنی، 14، 101 - 129.
نوری، نجیب‏الله و همکاران (۱۳۹۵). مؤلفه‏های فرایندی و ساختار هویت دینی بر پایه منابع اسلامی. اسلام و پژوهش‏های روان‏شناختی، ۱۰(۴)، ۷ - ۲۶.
وجدانی، فاطمه و ایمانی، محسن (1392). تحلیل مفهوم «رشد» با تکیه بر آیات قرآن کریم. پژوهش در مسائل تعلیم‏وتربیت اسلامی، 20(16)، 11 - 35.
Albano, G., Giorno, V., Román-Román, P. & Torres-Ruiz, F. (2022). Study of a general growth model. Communications in Nonlinear Science and Numerical Simulation, 107, 106100.
Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.
Cazelli, F. (2023). A busca pelo sentido em psicologia transpessoal: a espiritualidade como dimensão constitutiva humana. Reflexus.
Dhillon, J. (2025). The Impact of Awe and Transcendence Experience on Mental Resilience. 672-684.
Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. W. W. Norton & Company.
Fazan, V., Fazan, T., Taranenko, K. & Nikolenko, V. V. (2025). Paradigm of spiritual growth of an individual: Theoretical concepts. Educational Challenges, 30, 175-189.
Gerasimova, I. A., Ivanov, A. V. & Fotieva, I. V. (2023). Transcendental experience: the possibility of the intersection of theological, philosophical and scientific approaches. Kulturai Iskusstvo, 3, 9-24.
Hsieh, H. F. & Shannon, S. E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative Health Research, 15(9), 1277-1288.
Khadka, C. (2022). The Evolution of Attachment Theory: From Bowlby to Modern Perspectives. 125-140.
Koenig, H. G. (2012). Religion, Spirituality, and Health: The Research and Clinical Implications. ISRN Psychiatry, 2012, 278730.
Kohlberg, L. (1981). Essays on moral development: Vol. I. The philosophy of moral development. Harper & Row.
Kozlova, A., Nych, T., Drobot, O., Liashenko, R. & Cheban, O. (2024). The influence of society and social groups on the development of personality. Multidisciplinary Reviews, 7, 2024spe035.
London, M., Sessa, V. I. & Shelley, L. A. (2022). Developing Self-Awareness: Learning Processes for Self- and Interpersonal Growth. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior, 10(1), 261-288.
Malik, F. & Marwaha, R. (2025). Cognitive Development. In StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing.
Nepal, M. (2019). Apprehension of Kant’s Transcendental Argument: An Analysis. Nepal Law Review, 28(1-2), 415-433.
Piaget, J. (1952). The origins of intelligence in children (M. Cook, Trans.). International Universities Press. (Original work published 1936)
Qodirova, O. M. qizi. (2024). Basic concepts and preliminary concepts of developmental psychology. American Journal Of Social Sciences And Humanity Research, 4(8), 297-299.
Santrock, J. W. (2020). A topical approach to life-span development (10th ed.). McGraw-Hill.
Saunders, J. & Sticker, M. (2020). Moral education and transcendental idealism. Archiv Für Geschichte Der Philosophie, 102(4), 646-673.
Tekke, M. (2019). The Highest Levels of Maslow’s Hierarchical Needs: Self-actualization and Self-transcendence. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 7(4), 1-9.
Weidmann, R. & Chopik, W. J. (2023). Explicating narrow and broad conceptualizations of environmental influences on personality. Journal of Personality, 92, 5-15.
Worth, P. & Smith, M. D. (2021). Clearing the Pathways to Self-Transcendence. Frontiers in Psychology, 12, 648381.