پژوهشگاه قرآن و حدیث پژوهشنامه روانشناسی اسلامی ۲۴۷۶-۳۶۵۹ 12 24 2026 08 23 A Conceptual Model of Psychological Growth Based on the Concept of Gratitude in Islamic Sources الگوی رشد روان‏‌شناختی مبتنی‌بر مفهوم شکر در منابع اسلامی 31 56 14015 10.22034/psy.2026.52499.1546 FA محمود اصفهانیان دانشجوی دکتری روان‏شناسی، جامعة المصطفی العالمیه، قم، ایران 0000-0002-9383-3284 عباس پسندیده استاد گروه روان‏شناسی، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران مسعود جان بزرگی استاد گروه روان‏شناسی، پژوهشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران سید حمید جزایری دانشیار گروه قرآن و علوم، جامعة المصطفی العالمیه، قم، ایران Journal Article 2026 04 26 This study aimed to extract, explain, and formulate a psychological growth model based on gratitude in Islamic verses and narrations. Using the "qualitative content analysis of religious texts" method—an interdisciplinary approach where psychological concepts and mechanisms in religious texts are extracted and interpreted qualitatively—the research process unfolded in four stages: terminological research, religious conceptual research, definition extraction, and conceptual analysis. This culminated in a conceptual model of psychological growth rooted in gratitude. Findings indicate that gratitude in Islamic teachings is not merely a reaction to receiving blessings but an internal, multidimensional, and transformative structure. The proposed model's "structure" component consists of three core elements: "beneficent monotheistic cognition", "perception of divine grace", and "attention and appreciation of blessings". According to this model, engaging with these elements prompts individuals toward active, expansive, and protective actions. The outcome of this perceptual-actional process is an emotional and passionate experience that leads to psychological growth. Validated by criteria of "credibility", "transferability", "dependability", and "confirmability", the results demonstrate strong potential for application in psychological, positive, spiritual, and interdisciplinary Islamic studies. This model can serve as a valid and indigenous framework for further research and practice. پژوهش حاضر با هدف استخراج، تبیین و تدوین الگوی رشد روان‌شناختی مبتنی‏‌بر شکر در آیات و روایات انجام شد. در این مطالعه، منابع دینی با روش «تحلیل کیفی محتوای متون دینی» بررسی و تحلیل گردید؛ روشی میان‌‏رشته‌‏ای که طی آن مفاهیم، ساختارها و سازوکارهای روان‌‏شناختی در متن‏‌های دینی به‌‏صورت کیفی استخراج و تفسیر می‌‏شود. فرایند پژوهش در چهار مرحله واژه‏‌پژوهی، مفهوم‌‏پژوهی دینی، استخراج تعریف و تحلیل و تبیین مفهومی سامان یافت و در نهایت به الگو‏سازی مفهومی رشد روان‏‌شناختی مبتنی‌‏بر شکر انجامید. یافته‏‌ها نشان داد که این مفهوم در آموزه‏‌های اسلامی صرفاً واکنشی به دریافت نعمت نیست، بلکه سازه‏ای درونی، چندبعدی و فرایندی تحول‏‌آفرین است. مؤلفه «ساختار» الگوی پیشنهادی به‏‌دست‌‏آمده از سه رکن اساسی «شناخت توحیدی منعم»، «ادراک تفضل الهی» و «توجه و بازارزیابی نعمت» تشکیل شده است. بر اساس این الگو، مواجهه فرد با این مؤلفه‏‌ها، او را به کنش‏‌های فعال بسط‏ دهنده و محافظتی سوق می‌‏دهد. نتیجه و پیامد این فرایند ادراکی - کنشی، تجربه‌‏ای هیجانی و شورآفرین است که به رشد روان‏‌شناختی فرد منتهی می‏‌شود. نتایج به‌‏دست‏‌آمده با معیارهای «اعتبارپذیری»، «انتقال‌‏پذیری»، «اطمینان‏‌پذیری» و «تصدیق‏‌پذیری»، قابلیت مناسبی برای استفاده در پژوهش‏‌های روان‏‌شناختی، مثبت‌‏نگر، معنوی و مطالعات میان‏‌رشته‌‏ای اسلامی دارد و می‌‏تواند به‏‌عنوان الگویی بومی و معتبر مورد استفاده قرار گیرد.<br /><br />  https://psychology.riqh.ac.ir/article_14015_7b0ad935a282bfec930b2c45ea97b94a.pdf